जंगली हात्तीबाट त्रसित बनाएको दोधारा चाँदनीको बडवाल टोल

<p><span style="line-height: 1.42857143;">पप्पु गुरुङ्ग-१७ जेठ, कञ्चनपुर ।</span><br></p><p>महाकाली नदीपारिको दोधारा चाँदनी नगरपालिकाको बडवाल टोल अर्थात शिवनगर टोल भारतीय हात्ती र जोगबुडाको बाढीले बसेर्नी सताईरहेको छ । शिवनगरमा रात परेपछि गाउ संगै जोडिएको भारतीय जङ्गलबाट कुन बेला हात्तीको लस्कर आउने पत्तो नै हुदैन । स्थानीयवासी चन्द्र लोहार भन्छन् , “रात परे पछि भोलि सम्म बाँचिने हो कि होइन भन्ने चिन्ताले सताउछ, रात परे पछि हात्तीको समूह भारतीय जङ्गलबाट गाउमा आउछ, कहिले काही त बाघ, भालु, अर्ना समेत आउछ ।”</p><p><br></p><p>एक वर्ष अघि हात्तीको समूहले आक्रमण गर्दा स्थानीयवासी बल बहादुर थापाको मृत्यु भए पछि गाउँले थप आतङ्कित भएका हुन् । त्यस बेला हात्तीले आक्रमण गरी २६ घर समेत भत्काइदिएको थियो । एका तर्फ हात्तीबाट आतङ्कित भएका टोलवासी वर्षामा जोगबुढा नदीको बाढीबाट थप पीडित हुन्छन् । प्रत्येक वर्ष जस्तो वर्षायाममा बाढी यो टोलमा पस्छ । टोलको पारि पट्टिको भागमा जोगबुडामा जालीतार बाँधिए पनि गाउ तर्फका भागमा त्यो सुरु नगरिएको गाउलेको गुनासो छ । स्थानीयवासी बुद्धिदेवी सुनार भन्छिन्छ, “यताबाट हात्तीले सताउछ, उताबाट जोगबुढाको बाढीले सताउछ, हामी गाउले सधै भरि रोएरै बस्नुपर्ने भो ।” बडुवाल टोल समेत भनेर चिनिने यो गाउमा १२५ घरमा ६६९ जनाको बसोबास छ ।</p><p><br></p><p>विद्युत्तको पहुच नभएको टोलमा अधिकांश दलित समुदायको बस्ती छ । न्यून आय भएका गाउँलेको मुख्य आय स्रोत भारतमा गएर मजदुरी गर्ने र गाउमा खेती किसानी गर्ने हो । गाउलेको कच्ची घर भएका कारण हात्ती आएर घर भत्काइदिन्छ, लगाएका अन्नबाली खाइदिन्छ, कुल्चिदिन्छ । यो टोलबाट प्रवेशिका उत्तीर्ण गर्ने कोही नहुनाले पनि गाउ आर्थिक र सामाजिक रुपमा पिछडिएको पुष्टि गर्छ । हात्तीले हानेर चालिस वर्षीय प्रेम क्षेत्रीको छ वटा करङ भाँचिदियो । भारतको पिलिभित लगेर उपचार गरिए पनि पूर्ण रुपमा निको नभए पछि अहिले उनी अपाङ्ग जीवन जिउदै पसल चलाएर गुजारा चलाइरहेका छन् । एउटा हात्ती आउदा सम्म त गाउलेले केही मान्दैनन् मिलेर लखेट्छन् तर कहिले काही ५०-६० को हुलका हुल हात्ती आउदा उनीहरु संग ज्यान जोगाउन भाग्नाको विकल्प हुदैन ।</p><p><br></p><p>एका तर्फ लगाइएका गहुँ, मकै, धान जस्ता सबै अन्नबाली हात्तीले कुल्चने र खाएर नष्ट गरिदिने, अर्का तर्फ बाढीले बगाइदिने समस्याले गाउलेको वर्ष भरिको मिहिनेत खेर जाने र खाद्यान्न किनेर खानुपर्ने बाध्यता सिर्जना गरिदिएको छ । केही समय अघि किसन थापाको घर पनि हात्तीले भत्काइदियो । अहिले भारत गई कमाएर ल्याएका पैसाले फेरि घर बनाउदै गरेका थापालाई फेरि कुन दिन आएर भत्काइदिने हो भन्ने चिन्ताले पिरोलिरहेको छ । बुद्धि सुनार र सीता सुनारको घर भत्काइदिए पछि कमाएर फेरि भत्काएको घर बनाउने भन्दै भारत तर्फ रोजगारीका लागि गएका छन् । सशस्त्र हिंसा न्यूनीकरण तथा सामुदायिक सुरक्षा सबलीकरण परियोजनाले हात्तीबाट बचाउन भन्दै केही महिना अघि तीन सायरन गाउलेलाई वितरण गर्यो । अहिले हात्ती आउदा सोलारबाट चल्ने सो सायरन गाउलेले बजाउछन् ।</p><p><br></p><p>यसले सबैलाई सतर्क बनाउछ र क्षति हुनबाट बचाएको छ । परियोजनाका सहजकर्ता अमिर तिरुवा भन्छन्छ, “हामीले सुरुमा सायरन बजेपछि गाउले सुरक्षित होऊन् र भाग्न सकून् भनेर जोडेका थियौ तर पछि हात्ती आउँदा सायरन बजाए पछि त्यसको आवाजले हात्ती भाग्न थालेपछि दोहोरो काम भयो ।” पहिलेको तुलनामा अहिले हात्ती आउन कमी भएको छ तर दात भाचिएको एउटा हात्ती अहिले पनि नियमित रुपमा गाउमा प्रवेश गर्ने गरेको गाउले बताउछन् ।</p><p><br></p><p>इलाका प्रहरी कार्यालय दोधारा चाँदनीका प्रमुख प्रहरी निरीक्षक वीरेन्द्र वीर विक आफू यस क्षेत्रमा आय पछि सुरुआती केही महिना प्रत्येक दिन रातभर शिवनगर गाउमा प्रहरी टोली गस्तीका लागि पठाउनुपर्ने बाध्यता रहेकामा अहिले केही घटेको बताए । उनले भने, “रात परेपछि हात्ती आयो आयो भनेर गाउलेको फोन आइहाल्थ्यो, प्रत्येक दिन जसो एउटा टोली छुट्टै यही गाउका लागि खटाउनु पर्ने बाध्यता थियो ।”</p>