‘बलात्कार पीडित’ र ‘डाक्टर’ ले पाउने भए नोबेल शान्ति पुरस्कार

<p align="justify">काठमाडौ ।&nbsp; सपना आफैमा ठूलो वा सानो हुँदैन । मानिसले सोच्छ कसरी त्यसैमा भर पर्छ सपनाको आकार । गम्भीरतापूर्वक लिए त्यही जीवन हुन्छ, सामान्यतया लिए घटनामै सीमित हुन्छ सपना । त्यही घटनामा नै सीमित हुने सपना पनि कसैले चुडिदियो भने के होला जीवन ?<br><br>एउटा सपना थियो इराकी बालिका नदिया मुरादको पनि । सके इतिहासको शिक्षिका बन्ने, नसके ब्युटी पार्लर खोल्ने । तर, त्यही सपनाको संसारलाई पनि इराकको एउटा सानो गाउँमा मध्यपूर्वमा चलेको धार्मिक सशस्त्र युद्धले खरानी पारिदियो । त्यही युद्धमा सपनासँगै मुरादको सिँगो परिवार र व्यक्तिगत जीवन जलेर सकिए । अनि, सुरु भयो उनको जीवनको नयाँ अध्याय ।<br><br>दक्षिणी इराकको सानो गाउँ कोचोको एउटा गोठाले किसान परिवारमा जन्मिएर हुर्किन्, नदिया मुराद । याजिदी धार्मिक समुदायको त्यो परिवारमा भाइबहिनीसँग सुख सयलको जिन्दगी चलिरहेको थियो उनको ।<br><br>मध्यपूर्वमा धार्मिक द्वन्द्व चलिरहेको थियो । नदिया भर्खर २१ वर्ष पुगेकी थिइन् । १५ अगस्ट २०१४ को एक दिन, विद्रोही पक्ष ‘इस्लामिक स्टेट’का लडाकुहरुले गाउँ पसे । बस्ती नै सखाप हुने गरी आम नरसंहार मच्चाए । उनीहरुले वृद्ध मान्छेहरुलाई धर्म परिवर्तन गर्न जबर्जस्ती गरे । नमान्नेको जीवनलिला समाप्त पारिदिए । युवालाई आफ्नो युद्धमा सँगै हिडाले र युवतीलाई ‘यौन दाष’ बन्न बाध्य पारे । उनीहरुले नरसंहारमा नदियाका ६ जना दाजुभाइ मारिदिए र आमाको पनि कत्लेआम गरे । तर, नदियालाई मारेनन् । उनी मात्रै होइन, अरु हजारौँ युवती पनि बाँचे । उनीहरु बाँचेनन् मात्रै जीवनको नयाँ यात्रा पनि त्यहीँबाट सुरु गरे । नदिया र अरु हजारौँ याजिदी युवतीहरु युद्धरत क्षेत्र मोसुल लगिए र यौन दाष बन्न बाध्य पारिए ।<br><br>उनलाई लडाकुहरुले बन्दी बनाए । कुटपीट गरे । पटकपटक बलात्कार गरे । उनका अरु साथीसंगीलाई त्यस्तै व्यवहार मोसुलमा भइरहेको थियो । हरेकलाई आफ्नो जीवनको आघात माया थियो । घर र परिवार त सखाप भइसकेको थियो तर, जीवनको आशा भने बाँकी नै थियो । जलेर खरानी भइसकेको पारिवारिक संसारलाई बिर्सिएर नदियाले एक दिन इस्लामिक लडाकुहरुबाट स्वतन्त्र हुने योजना बनाइन् । नदिया इस्लामिक स्टेटको कब्जाबाट भागेर सहरको एउटा सुन्नी मुस्लिम परिवारको शरणमा पुगिन् । त्यही मुस्लिम परिवारको जेठो छोराले उनको जीवन रक्षाका लागि खतरा मोले । र उनी बाच्न सफल भइन् । यसको बारेमा नदियाले आफ्नो पुस्तक ‘द लास्ट गर्ल’मा प्रशस्तै उल्लेख गरेकी छन् ।<br><br>आज, नदियाको कहानी ‘इस्लामकि स्टेट’को क्रुरताको साक्षी बनेको छ । बलात्कारबाट बाँचेको एउटा शरणार्थी जीवनले सारा दुनियाँलाई याजिदी बस्तीमा चलेको नरसंहारप्रति ध्यान आकर्षण गर्न बाध्य पारिदिएको छ । नदियाको कहानीले यतीबेला मध्यपूर्वको द्वन्द्वमा हराएको एउटा देशप्रतिको प्रेम, त्यो देशका कमजोर समुदायको अवस्था र युद्धले छुटिएको परिवारको वास्तविकतालाई प्रतिबिम्बित गरेको छ । नदिया भने यतीबेला द्वन्द्वमा यौन हिंसाको सिकार भएका महिलाको अधिकारको पक्षमा लडिरहेकी छन् ।<br><br>दयाले बनेका डाक्टर<br><br>मध्य अफ्रिकी मुलुक कङ्गो वर्षौँदेखि गृहयुद्धको चपेटामा छ । डा. डेनिस मुकवेगेका पिता प्रोटेस्टेन्ट समुदायका पादरी थिए । मुकवेगे बालापनमा पितासँगै टोलटोलमा बिरामी भेट्न जान्थे । भेट्न गएका बिरामीहरुको अवस्था देखेपछि उनलाई लाग्थ्यो ‘म डाक्टर बन्छु ।’<br><br>नभन्दै पछि उनले चाहेको मेडिकल शिक्षा लिन उनकै स्विडीश पेन्टेकोस्टल मिसनले सहयोग गर्‍यो । उनले चिकित्सा पढ्ने अवसर पाएपछि स्त्री रोगका बारेमा अध्ययन गर्ने निर्णय गरे । उनको संस्था पान्जी फाउन्डेसनको वेबसाइटमा लेखिएको छ ‘त्यो निर्णय पनि उनले स्थानीय लेमेरा अस्पतालमा अपर्याप्त औषधोपचारका कारण बच्चा जन्माउन नसकेका महिलाहरुको खराब हालत देखेपछि लिएका थिए ।’<br><br>उनले स्त्री रोगको बारेमा अध्ययन सकाएपछि सन १९९९ मा स्त्री रोग तथा प्रसुतीसम्बन्धि उपचार गर्नुका साथै मातृ शिसु हेरचाह गर्ने उद्देश्यले एउटा क्लिनिक खोले । त्यही क्लिनिकबाट डाक्टर मुकवेगे र उनको टिमले अहिलेसम्म करिब ५० हजारभन्दा बढी यौन हिंसामा परेका महिलाहरुको उद्धार गरेको छ । उनको अस्पतालले बलात्कारपछि आवश्यक शारीरिक उपचार मात्रै होइन कानुनी, र सामाजिक तथा मनोवैज्ञानिक सेवा समेत निःशुल्क उपलब्ध गराइरहेको पान्जिको वेबसाइटमा उल्लेख गरिएको छ ।<br><br>‘डाक्टर मुकवेगेलाई गृहयुद्धले थिलथिलो बनेको कङ्गोका राज्य र विद्रोही कुनै पनि पक्षसँग डर थिएन । किनभने, उनले दुवै पक्षका द्वन्द्वका यौन हिंसा पीडितलाई उत्तिकै समान व्यवहार गरेका थिए’ भन्ने उनको संस्थाको दाबी छ ।<br><br>तर, सन २०१२ को अक्टोबरमा डा. मुकवेगे र उनको परिवारमाथि हत्या प्रयास भयो । उक्त घटनामा जोसेफ बिजिमाना नामका उनका एक जना विश्वसनिय साथी र सुरक्षा गार्डको गोली हानी हत्या भयो ।<br><br>त्यो घटना उनले देशमा जारी १६ वर्ष लामो गृहयुद्धको निन्दा गरेर संयुक्त राष्ट्र संघको एउटा कार्यक्रममा भाषण गरेको केही हप्तापछि भएको थियो । कङ्गोमा असुरक्षा बढ्दै गएपछि डा. मुकवेगे र उनको परिवारले देश छोड्ने निर्णय ग¥यो । तर, उनले उपचार गरेका हजारौँ बिरामी र सहयोगीहरुले उनलाई फेरि कङ्गो फर्केर जीवन बचाउने कार्यमा लाग्न आग्रह गरे । सन २०१३ मा वातावरण सहज बनेपछि उनलाई कङ्गोमा हजारौँ समर्थकहरुले भव्य स्वागत गरे ।<br><br>उनले देश छोडेको कठिन समयमा पनि मानव अधिकारकर्मी चिकित्सकहरुसँग मिलेर कङ्गोको गृहयुद्धमा यौन हिंसा पीडितलाई सेवा दिइरहे । डाक्डर मुकवेगे अहिले पनि ‘द्वन्द्वमा लैंगिक हिंसा र बलात्कार रोक्ने अन्तर्राष्ट्रिय अभियान’को सल्लाहकार समितिमा छन् । उनले ‘सशस्त्र द्वन्द्वमा यौन हिंसालाई हतियारका रुपमा प्रयोग गर्ने प्रवृत्तिको अन्त्यका लागि गरेको प्रयत्न’का लागि धेरै अवार्डहरु प्राप्त गरिसकेका छन् ।<br><br>नोबेल शान्ति पुरस्कार वर्ष २०१८<br><br>वर्ष २०१८ को नोबेल शान्ति पुरस्कार यतीबेला यौन हिंसाविरुद्ध काम गरेका यिनै दई जना अभियन्ता नदिया मुराद र डा. डेनिस मुकवेगेले संयुक्त रुपमा प्राप्त गरेका छन् । ‘सशस्त्र द्वन्द्वमा यौन हिंसालाई हतियारका रुपमा प्रयोग गर्ने प्रवृत्तिको अन्त्यका लागि प्रयत्न गरेकोले’ पुरस्कार दिने निर्णय गरेको नर्वेजियन समितिको पुरस्कार घोषणामा उल्लेख गरिएको छ ।<br><br>उस्तै कार्य तर, फरक जीवन र भोगाई बटुलेका दुई फरक मुलुकका यी सामाजिक अभियन्ताको यात्रा अहिले विश्व चर्चित ‘नोबेल शान्ति पुरस्कार’सम्म पुगेको छ ।<br><br><font color="#0000FF"><b>र नेपालमा</b></font><br><br>नेपालमा पछिल्लो समय दैनिक हुने महिला हिंसा र बलात्कारका घटनाको तथ्याङ्क डरलाग्दो छ । कञ्चनपुरकी १३ वर्षीया बालिका निर्मला पन्तको बलात्कारपछि भएको हत्याकाण्डले अहिले नेपाली समाज आक्रान्त बनेको छ । करिब तीन महिना पुग्नै लाग्दा पनि बलात्कारी हत्याराको पत्ता नलाग्नु र दिनानुदिन बढी रहेको एसिड आक्रमण र महिला हिंसाका घटनाले डर लाग्दो सामाजिक चित्र प्रस्तुत गरिरहेको छ । नेपाली समाज र राज्यले पनि अब ‘नोबेल शान्ति पुरस्कार’बाट केही सिक्न सकिन्छ कि !<br><br><br></p>