20.14¡ÆC
<p style="text-align: justify;">पप्पु गुरुङ्, ३०, चैत्र / दोधारा चाँदनी, कञ्चनपुर । आफ्नो छोराछोरीलाई राम्रो विद्यालयमा पढाउने र भविष्यमा उनीहरु ठूलो मान्ने बनेको देख्ने सपना प्राय: सबै अभिभावकमा हुन्छ । नेपाली समाजमा पाका पुस्ताले सन्ततिलाई इन्जिनियर, डाक्टर, पाइलट बन्नु भनेर आशीर्वाद समेत दिने चलन अझै पनि छ । नेपाली समाजमा यस्ता सपना बोकेका धेरै अभिभावक र धेरै आशीर्वाद दिनेहरु छन् । तर अभिभावकको सपना र पाका पुस्ताको आशीर्वाद लिएर पनि ठूलो मान्छे बन्ने सपना चकनाचुर भएका सीमावर्ती गाउँका बालबालिका तथा युवा यतिखेर भारतको बजारमा मजदुरी गरेर गुजारा गरिरहेका छन् । दोधारा चाँदनी नगरपालिका–३ बडुवाल टोलका बालबालिकाको भविष्य तिनका… अभिभावकले सोचे जस्तो नहुदा पढ्ने लेख्ने उमेरमै पलायन हुनुपर्ने अवस्था छ । विसं २०४९ मा बडुवाल टोलमा प्राथमिक तहको विद्यालय स्थापना गर्दाको समस्या सम्झेर बडुवाल टोलका महावीर क्षेत्री भन्नुहुन्छ – “ स्कुल खोले पछि पहाड नै उठाए जस्तो लाग्थ्यो तर उपलब्धि गाउँमा केही पनि भएन । बालबालिकालाई एसएलसी सम्म पनि पुर्याउन सकेनौं ।” भारतको सीमा संग जोडिएको दोधारा चाँदनीको बडुवाल टोलमा २०२२ सालमा बस्ती बसेको महावीर क्षेत्री बताउनुहुन्छ । हाल उक्त टोलमा १ सय २५ भन्दा बढी घरधुरीमा ६ सय ६९ परिवार बस्दै आएका छन् । २ दर्जन भन्दा बढी घरहरु जंगली हात्तीको आतंकले बिस्तापित भएका छन् । ७५ प्रतिशत दलित परिवार रहेको दोधारा चाँदनीको बडुवाल टोलमा सरकारी उपस्थितिका नाउँमा गणेश प्रावि मात्रै छ । न बिजुली छ, न त स्वास्थ्य क्लिनिक नै । हालै केही राजनितिक दल र गृह मन्त्रालय र युएनडिपी को साझेदारीमा सशस्त्र हिंसा न्युनिकरण तथा सामुदायिक सुरक्षा सबलिकरण परियोजनाको प्रयासमा उक्त स्थानमा बिद्युत लाईन बिस्तारको तयारी भईरहेको छ् । एउटा प्राथमिक तहको विद्यालय बाहेक अरु कुनै सरकारी निकाय टोलमा नरहेको स्थानियबासी चन्द्र लोहार बताउनुहुन्छ । “सरकारको उपस्थिति भनेको एउटा अधुरो विद्यायल मात्रै हो,” उहाँले भन्नुभयो –“त्यो विद्यालयको अपुरो शिक्षा हासिल गरेर हाम्रा छोराछोरी भारतमा मजदुरी गर्न बाध्य छन् ।” विद्यालय स्थापना भएको साल देखि नै गाउँका बालबालिकाले प्राथमिक तह सम्मको शिक्षा हासिल गर्ने गरेको भए पनि निम्न माध्यमिक र त्यस भन्दा माथिको शिक्षा हासिल नै गर्न पाउदैनन् । “गाउँका ६ सय भन्दा बढी बालबालिकाले प्रावि तह सम्मको अध्ययन गरेको भए पनि गाउँमा माथिल्लो तह सम्मको अध्यापन हुने विद्यालय नहुदा र जोगबुढा नदीमा पुल नभएकै कारण विद्यार्थीको पढाइ अधुरो रहदै आएको छ । त्यहाका विद्यार्थीले पढ्न पाउनुपर्ने अधिकारबाट वञ्चित भएको दशकौ बितिसक्यो । माथिल्लो शिक्षा हासिल गर्न जोगबुढा वारिका विद्यालयहरुमा आउनुपर्छ,” स्थानिय लोहारले भन्नुभयो – “जोगबुढामा पुल नहुादा विद्यार्थी पढ्न जान पाउादैनन् ।” जोगबुढा नदीमा वर्षातका तीन/चार महिना आवत जावत गर्न सक्ने अवस्था समेत नरहे पछि बडुवाल टोलका विद्यार्थी पढाइ छोड्न बाध्य हुने गरेको अभिभावकहरुको गुनासो छ । “वर्षातका चार महिना त जोगबुढा वारि आउनै पाउदैनौं ।” स्थानीय जनता भन्छन् – “जोगबुढाकै डरले बालबालिकाहरु स्कुल जान मान्दैनन् ।” “जोगबुढा नदीमा पुल भए मात्रै विद्यार्थीहरु वारिका विद्यालयमा माथिल्लो तहको पढाइ गर्न सक्थे,“ टोलका अर्का स्थानिय आशा रानाले भन्नुभयो – “पुलका लागि नेताल देखि प्रशासनिक निकाय सम्म धायौं, आश्वासन धेरै पायौं तर सुनुवाइ भएन । नदीमा पुल भइदिए बडुवाल टोलका बालबालिकाको पढ्ने चाहना पूरा हुने थियो ।” “गाउँबाट अहिले सम्म एक जनाले पनि एसएलसी उत्तीर्ण गरेको छैन,” रानाले भन्नुभयो – “गाउँमा माध्यमिक विद्यालय छैन, पारि जान जोगबुढा नदी बाधक बन्छ ।” उहाँले मावि तह सम्मको विद्यालय सञ्चालन गर्न पहल गरे पनि सम्बन्धित निकायले वास्ता नगरेको गुनासो गर्नुभयो । “गाउँमा अहिले सम्म एक जना पनि एसएलसी उत्तीर्ण छैन भन्दा लाज लाग्छ,” स्थानीय महावीर क्षेत्रीले भन्नुभयो – “बच्चाहरु बडो मुस्किलले ९ कक्षा सम्म पढेको उदाहरण मात्रै छन् ।” बालिबालिका पढ्ने रहर मारेर भारतका विभिन्न सहरहरुमा मजदुरी गरिरहेका उहाँले बताउनुभयो । “विद्यालयमा डेढ सय विद्यार्थी अहिले अध्ययन गरिरहेको भए पनि उनीहरुलाई प्रावि पछि पढाइ छाड्नुको विकल्प हुदैन,” स्थानिय आशा रानाले भन्नुभयो – “गाउँमा प्राय: सबै स्थानीयवासीको आर्थिक अवस्था कमजोर भएकाले पनि राम्रो ठाउँमा पढाउन सक्ने अवस्था छैन । पढाइ छाडेर अहिले भारतको गुजरात लगाएत बिभिन्न स्थानमा काम गर्दैछ ।” उहाँले भन्नुभयो – “यहा बसेर के गथ्र्यो ? न स्कुल छ, न त रोजगारीका अवसर नै ।” उहाँले सरकारले देशका नागरिकलाई साक्षर बनाउन अरबौं रुपैयाँ शिक्षामा लगानी गरेको भएपनि आफूहरुको गाउँमा त्यस्तो लगानी नआएको बताउनुभयो । उहाले भन्नुभयो – “सरकार १२ कक्षा सम्मको अध्ययन नि:शुल्क गराउने भन्दैछ । यहा हाम्रा छोराछोरी स्कुल नहुदा कलिलै उमेरमा विदेशी भूमिमा मजदुरी गर्न जान बाध्य छन् ।” त्यसै गरी, स्थानिय रानाले नागरिकता भएकै कारण आफूहरुले ‘नेपाली हुँ’ भन्नुपरेको बताउनुभयो । “एक किलो नुन लिन समेत सीमावर्ती भारतीय बजार नगरा तथा बनबासा जानुपर्छ,” उहाले भन्नुभयो – “प्रशासनिक काम बाहेक अन्य सबै भारतकै भरमा छौं ।” आर्थिक अवस्था निकै कमजोर भएका गाउँलेहरु भारतीय सीमावर्ती बजारमा मजदुरी गरेर, दाउरा बेचेर जीविकोपार्जन गर्दै आएका छन् । यातायात र महाकाली नदीमा पक्की पुल नहुदा दोधारा चाँदनीवासीलाई सदरमुकाम महेन्द्रनगर संग सम्बन्ध राख्न पनि निकै कठिन हुने गरेको छ । दोधारा चाँदनीको पनि जोगबुढा पारिका सीमावर्ती गाउँहरु अझ बढी मारमा छन् । महाकाली नदीमा झोलुङ्गे पुल बन्नु अघि दोधारा चाँदनीवासी किस्ती, डुङ्गाको भरमा महाकाली नदी ओहोरदोहोर गर्ने गर्दथे । झोलुङ्गे पुल बनेपछि उनीहरुलाई पैदल यात्रा गर्न र दुई पाङ्ग्रे सवारी सञ्चालन गर्न सहज भए पनि ठूला सवारी महाकाली नदीमा वारपार गराउन अझै समस्या छ । …</p>
<p style="text-align: justify;"> </p>
