<p>राजनीतिमा नाटक घुसेको धेरै भयो, अब नाटकमा पनि राजनीति घुसेको छ । संसद्भवनमा नेताहरूले नाटक मञ्चन गरिरहेका वेला मण्डला थिएटरमा कलाकारले राजनीतिक विमर्श गरिरहेका छन् । नामबाटै नारीवादी लाग्ने नाटक युमाले समाज र राजनीतिका अनेक पाटा जोतेको छ, खेती गर्ने जिम्मा दर्शकलाई छाडिदिएको छ ।</p><p>युग पाठक जत्तिका लेखकले पाठककै सेवा गरेको भए पनि हुन्थ्यो, तर यसपालि उनी दर्शकको मथिंगल खल्बल्याउने प्रयासमा छन् । नाटककार बनेर उनी नयाँ युगको परीक्षार्थी बनेका छन् । उनलाई थिएटरसम्म डोर्‍याउने ‘गाइड’ बनेकी छिन् सिर्जना सुब्बा, जो आफैँ पनि निर्देशकका रूपमा प्राथमिक परीक्षामा बसेकी छिन् ।</p><p>खासमा युमाको स्टेज रत्नपार्कको भीडजस्तो लाग्छ, जसका पात्रहरू आ–आफ्नै मनोदशाले आहत छन् । उनीहरू एउटै हुलमा सलबलाइरहेका छन्, तर एक–अर्काको गन्तव्य, पीडा र महत्त्वाकांक्षाबारे अपरिचित छन् । पात्रहरू पालैपालो आउँछन्, एकसेएक राजनीतिक प्रश्न सोधेर दर्शकको गिदी गिजोल्छन्, तर जब उनीहरू ‘सिस्टम’माथि धावा बोल्छन्, रन्थनिएका दर्शक पनि राहत महसुस गरेर ताली बजाउन थाल्छन् ।</p><p>राजनीति र समाजका जटिल प्रश्नमाथि युमाको बहस मूलत: घोचक प्रस्तुति हो, तर संवादले नाटकलाई रोचक बनाएको छ । हो, माओवादीले समाज परिवर्तन गर्न जनयुद्ध लडेका थिए भन्ने मान्नुहुन्छ भने नाटकले तपार्इंलाई समर्थन गर्नेछ । माओवादीले समाज होइन, आफैँलाई परिवर्तन गरे भन्ने मान्नुहुन्छ भने नाटकले तपाईंलाई थप विश्वस्त बनाउनेछ । रेमिट्यान्सले साँच्चै देश बनाएको छ भन्ने मान्नुहुन्छ भने नाटकले तपाईंको हौसला बढाउनेछ, रेमिट्यान्सले घरपरिवार भत्काएको छ भन्ने मान्नुहुन्छ भने तपार्इंलाई थप विचलित बनाउनेछ ।</p><p><img src="https://topnepalnews.comuploads/posts/3b049f38519a8cfe2227cecdd0a90e8d1465186402.jpg" style="width: 749.645px; height: 499.533px;">समाजका जटिल दर्शनमाथि लेखिएको नाटकको नामचाहिँ युमा किन भयो होला ? युमा त पक्कै पनि युवती हो, जो आफैँमा सुन्दर पनि छे । त्यो सुन्दर, कोमल युवतीलाई राजनीति र दर्शनका भारी किन बोकाइएको होला ? युगसँगको कफी बसाइमा मेरो पहिलो प्रश्न यही थियो, ‘युमा आखिर को हो ?’ उनलाई सायद यही प्रश्नको प्रतीक्षा रहेछ । भन्न थाले, ‘युमा सुन्दरी हो, युवती हो, ऊ हजुरआमा हो र देवी पनि हो । समग्रमा युमा एक मिथ हो ।’</p><p>युगले युमालाई लिम्बूग्रन्थ मुन्धुमबाट उठाएर ल्याएका हुन् । मुन्धुमकी सजीव पात्र युमालाई लिम्बू समाजले प्रेरणा मान्छ । व्यक्ति, परिवार र समाजलाई जोड्ने र तोड्ने मुन्धुमका अनेक मोडमा युमाको उपस्थिति अनिवार्यजस्तै छ । ‘ती युमाको पनि कुनै दिन बिहे भएको थियो । श्रीमान्, छोराछोरी र समाज थियो’ युमाको युग स्मरण गराउँदै युग भन्छन्, ‘तर तिनको मनमा पनि एक दिन प्रश्न आयो– आफ्नो ज्ञान, क्षमता र सर्वस्व एउटा परिवारमा मात्र कैद गरेर राख्नु समग्र मानवतामाथि अपराध होइन ?’ उनी घरबाट निस्किएर सर्लक्क बाटो लागिन्, कपालमा चाँपको फूल सिउरिएर लमक–लमक खोलाको किनारै–किनार अघि बढिन् ।’</p><p><img src="https://topnepalnews.comuploads/posts/706daee222dea37dfdd7d9fcb7128e7f1465186451.jpg" style="width: 751.295px; height: 500.633px;"><br></p><p>परिवार र समाजबाट युमाले गरेको विद्रोह नारी स्वतन्त्रताका लागि अनुकरणीय अध्याय थियो भन्नेमा युगको ठहर छ । ‘हो, अहिले पनि लिम्बू बेहुली जब पहिलोपटक बेहुलाका घरमा जान्छिन्, साथमा युमा पनि लगिन्छिन् । जुन दिन त्यो घर बेहुलीका लागि असहज हुन्छ, लिम्बू युवतीले विद्रोह गरेर आफूलाई स्वतन्त्र घोषणा गर्छिन्, एउटी आम युवतीका लागि त्यति ठूलो साहसको स्रोत युमा नै हुन् ।’</p><p>विद्रोह, स्वतन्त्रता र सामथ्र्यकी प्रतीक युमा लिम्बू परिवारमा सीमित थिइन् । तर, अचानक बाहुन–क्षत्रीको आर्य समाजमा युमाहरू प्रकट हुन थालेका छन् । बेरोजगार युवाहरू खाडी र मलेसियामा पसिना बेचेर परिवारको सुख–समृद्धिका लागि दुई पैसाको जोहो गर्दै छन्, यता कैयौँ स्वतन्त्र युमाहरू रेमिट्यान्सको धुलो उडाउँदै छन्, परिवारको जग ढलाउँदै छन्, सामाजिक नैतिकतामाथि घनघोर आक्रमण गर्दै छन् । यो युगको वाणी होइन, मेरो पनि होइन ।</p><p>बरु, गाउँका चौतारा, सहरका चियापसल र पत्रिकाका पानाहरूमा पनि यस्ता गसिप जोडदार रूपमा उठ्न थालेका छन् । युमाहरूको चरित्रलाई कसरी संरक्षण गर्ने र समाजको नैतिक व्यवस्थालाई कसरी मर्यादित बनाइराख्ने भन्ने विषयमा बहस पनि हुन थालेको छ । तर, यता युगले भने परिवार भत्काउने युमालाई नै आदर्श नारीका रूपमा नाटककी नायिका बनाएका छन् । यो अनर्थ किन गरेको ? प्रश्न सुनेर उनी पुलकित भए, आफ्नो दर्शन छाँट्ने यस्तो सुन्दर मौका उनी कसरी गुमाउन सक्थे र ?</p><p><br></p><p><img src="https://topnepalnews.comuploads/posts/feb7bfafacc0d865f3b4b5ac42a37a981465186497.jpg" style="width: 751px; height: 500.437px;"><br>‘ठूलो संख्यामा नेपाली युवाहरू बिदेसिएको यो पहिलोपटक हो र ?’ भूमिका बाँध्न उनले नै प्रश्न गरे । सहजकर्ताका रूपमा मैले जवाफ दिन थालेँ, ‘होइन, पहिलो र दोस्रो विश्वयुद्धमा लाखौँ नेपाली लडाइँमा गए, ६५ हजारभन्दा बढीको त ज्यानै बेपत्ता भयो ।’ पृष्ठभूमि पुगेपछि उनी बोल्न थाले, ‘हो, ती जनजाति युवाहरू पसिना बगाउने श्रमबजारमा होइन, रगत बगाउने युद्धमा गएका थिए । युद्धमा जसले ज्यान गुमाए, जो बेपत्ता भए, तिनका सबै युमाहरूले नैतिकताको डोरी समातेर आफ्नो जीवनलाई झुन्ड्याएको भए आज त्यो समाज फैलिन्थ्यो कि लोप हुन्थ्यो ? हो, युद्धमा गएका लाहुरेहरू नफर्कन पनि सक्थे, फर्कनेले युमाहरूलाई आफ्नै घरमा नभेट्न पनि सक्थे । त्यसैले जनजाति समाजले परिवारको अस्तित्वलाई बन्धनमा होइन, स्वतन्त्रतामा स्वीकार्न थाल्यो ।’</p><p>युग आफैँ भन्छन्, ‘लाहुरे समाजका महिलाहरूले आफ्नो शरीर र सम्बन्धमाथि स्वाधीनता स्थापित गरेको धेरै भयो, त्यो समुदाय बढी उदार छ भन्ने मान्छेहरू पनि छन् । तर म भन्छु, यो प्रगतिशीलता हो । त्यो प्रगतिशील चेत आर्य समाजका युमाहरूमा भर्खर प्रवेश गर्न खोज्दै छ, त्यसैले त्यहाँ खैलाबैला मच्चिएको छ।’<br><br>श्रीमतीको माया र शरीरको चौकीदार श्रीमान् होइन, श्रीमतीले चाहेका वेला आफ्नो माया र शरीर जोसँग पनि साट्न सक्छिन् पनि भन्न भ्याए उनले । तर, परिवारको सुखका लागि विदेशी भूमिमा पसिना बगाइरहेका युवाकी श्रीमतीले आफ्नो शरीरलाई श्रीमान्को अधिकारबाट स्वतन्त्र गराइन् भने पुरुषको पसिनाले कसरी न्याय पाउला ? मैले यो प्रश्न सोध्नैपर्ने भयो । उनी जवाफ दिन आतुर देखिए, ‘हो, आज मलेसियामा दिनभर श्रम गरेर थाकेको युवा गाउँमा श्रीमतीले कतै बेइमानी पो गरी कि भनेर रातभरि पनि निदाउन सक्दैन । तर, त्यही मलेसियाको युवा कतै वेश्यालयतिर गयो कि भनेर गाउँकी महिलाको मनमा कुरा कहिल्यै खेल्दैन । आफूलाई अन्धविश्वास गर्ने श्रीमतीलाई नांगै अरूसँग खेलेको कल्पना गर्ने पुरुषले कसरी न्यायको कुरा गर्न मिल्छ ?’</p><p><img src="https://topnepalnews.comuploads/posts/b1e89cbf8b0a18b4ab6bcf5be467b8d41465186541.jpg" style="width: 751.045px; height: 500.467px;"><br></p><p>तर, प्रश्न शरीरमाथिको स्वाधीनताको मात्र होइन, घरपरिवारको उज्वल भविष्यको कामना गर्दै मुग्लान पसेको युवाको पसिनाको पनि छ, श्रीमतीका नजरमा त्यो पसिनाको कुनै मूल्य हुँदैन ? मेरो प्रश्नमा उनी फेरि बर्सिए, ‘हो, पुुरुषले विदेशमा आठ घन्टा काम गर्छ, महिलाले गाउँमा १८ घन्टा काम गर्छिन् । दुई वर्ष काम गरेर फर्केपछि पुरुष जिन्दगीभर लाहुरे बनेर गाउँघर डुल्छ, श्रीमती जीवनभर नै श्रम गरिरहन्छिन् । अनि दुई वर्षको पसिनाको हिसाब खोज्ने व्यवस्थाले जीवनभरको श्रमको पनि हिसाब दिनुपर्छ ।’ यति भनेर युग चुरोट सल्काउन थाले । मैले धूम्रपान स्वास्थ्यका लागि हानिकार छ भनेर भन्न सकिनँ, किनकि प्रश्न अब एउटा व्यक्तिको स्वास्थ्यमा सीमित रहेन । प्रश्न त सिंगो समाजको भविष्य कता जाने भन्नेमा केन्द्रित भइसकेको छ ।</p><p>मेरो मनमा अर्को प्रश्न तरंगित भइरहेको थियो । खासमा पुरुष र महिलाले आ–आफ्नो शरीरलाई आत्मनिर्णयको अधिकारसहितको स्वायत्त गणराज्य घोषणा गरे भने पारिवारिक अखण्डता के होला ? ‘त्यो खण्डित हुन्छ, भत्किन्छ’ युगको कुरा सुनेर म अवाक् भएँ । ‘त्यो भत्किनुपर्छ’ मलाई चुप लगाएर उनी भन्दै गए, ‘पुरुषले चाहेका वेला भत्कने परिवार महिलाले मात्र थामेर चल्छ ? महिला होस् वा पुरुष, आफ्नो मन, तन र आकांक्षाको प्राधिकार स्वयं हो । एक–अर्काको स्वतन्त्रतालाई स्वीकार्दासम्म परिवार चल्छ, अस्वीकार भए युमाहरू घरबाट निस्कन सक्छन्, चाँपको फूल सिउरिएर खोलाको किनारै–किनार अघि बढ्न सक्छन् ।’</p><p>महिला अधिकारका लागि भइरहेको नागरिक संघर्षको कथा छँदै छ, राजनीतिक लडाइँको इतिहास पनि नाटकले स्मरण गरेको छ । हो, आर्थिक र सामाजिक समानताका नारा बोकेर युद्धमा होमिएका माओवादीहरूले महिलाका हातमा बन्दुक थमाइदिएका थिए । तिनै महिलाको मनोबल बढाउन पुरुषहरूमाथि ठाउँ–ठाउँमा ‘जनकारबाही’ भए । रक्सी खाएर हल्लिनेहरूले झापड खाए, श्रीमती कुट्नेले भाटा पाए, अझ बहुविवाह गर्नेले बन्दुकको गोलीसमेत खाए । त्यति मात्र होइन, कतिपय कमान्डर अन्तरजातीय बिहे गरेर समाजमा आफूलाई नमुनासावित गर्ने प्रयासमा पनि लागे ।</p><p>समाज बदल्ने नेताको काँधमा काँध मिलाउन उनकै जीवनसंगिनी बनेकी एक नेत्री पनि नाटकको सानदार भूमिकामा छिन् । तर, उनी अहिले एक्ली छिन्, किनकि अन्तरजातीय बिहे गरेर बिग्रिएको विगत सुधार्न उनका पतिले खानदानी घरलाई नयाँ ससुराली बनाएका छन् । जब कुनै पुरुष आफ्नै जीवनसंगिनीको सपना भत्काउन सक्छ भने कुनै महिला त्यो भत्किएको पर्खाल नाघेर बाहिर आउन किन सक्दिन ? युगको नाटकले उठाएको गम्भीर प्रश्न यही हो । भत्काउने अभियानको सुरुवात पुरुषले गरेका हुन्, त्यसलाई सार्थक बनाउने अभिभारा नारीले पूरा गर्नेछन् । युग र युमाले देखेको नेपाली समाजको सन्निकट भविष्य यही हो ।</p><p><br>Via:उमेश चौहान/enayapatrika<br></p>
<iframe src="https://www.youtube.com/embed/9YnI0nxWIv0" allowfullscreen="" frameborder="0" height="415" width="700"></iframe>