प्रभावकारी बन्दै ‘एक विद्यालय नर्स’

Posted on: August 25, 2019 | views: 5109

काठमाडौ । प्रदेश नम्बर ३ ले गत आर्थिक वर्ष २०७५-०७६ मा नमुना परियोजनाको रूपमा ‘एक विद्यालय एक नर्स’ कार्यक्रम सञ्चालनमा ल्यायो । सरकारले यो कार्यक्रम प्रभावकारी भएकाले चालू आव २०७६-०७७ मा प्रदेशका सबै स्थानीय तहका कम्तिमा १-१ वटा विद्यालयमा सञ्चालन गर्ने तयारी थालेको छ ।
सामाजिक विकास मन्त्रालयले गत आवमा २० वटा विद्यालयमा नर्सको सेवा सुरु गरेको थियो । कार्यक्रम प्रभावकारी भएको भन्दै सरकारले चालू आव २०७६-०७७ मा प्रदेशका सबै १ सय १९ वटा स्थानीय तहका एक-एक विद्यालयमा लागू गर्ने तयारी थालेको छ । यसको लागि मन्त्रालयले एक विद्यालय एक नर्स कार्यक्रम सञ्चालन कार्यविधि बनाएर विद्यालय छनौट तथा नर्स छनौट गर्दैछ ।

कार्यक्रमको लागि चालू आवमा ६ करोड ६५ लाख रुपैयाँ खर्च गरिँदै छ ।
सामुदायिक विद्यालयका विद्यार्थीले विद्यालयमै सामान्य किसिमका स्वास्थ्य सेवा तथा स्वास्थ्यबारे ज्ञान दिने उद्देश्यले एक विद्यालय एक नर्स लागू गरिएको प्रदेशका सामाजिक विकास मन्त्री युवराज दुलाल बताउँछन् । उनले नमुना कार्यक्रम प्रभावकारी देखिएकाले चालू आवमा १ सय १९ वटा विद्यालयमा कार्यक्रम विस्तार गर्न लागिएको बताए ।
“यसको लागि स्थानीय तहसँग समन्वय गरिनेछ,” उनले भने, “सरकारले क्रमशः प्रदेशभित्रका सबै सामुदायिक विद्यालयमा नर्स सेवा विस्तार गर्दै लैजान्छ ।” चालू आवको लागि विद्यालय छनौट गरी नर्स पठाउने तयारी भइरहेको मन्त्रालयकी पब्लिक हेल्थ नर्स मिलन घिमिरेले बताइन् । उनका अनुसार नर्सका लागि प्रत्येक विद्यालयले दुईवटा कोठाको व्यवस्था गरिएको छ र नर्सहरुलाई आवश्यक ल्यापटप, उपचारका सामग्री तथा विभिन्न औषधि समेत उपलब्ध गराइएको छ ।

नमुना परियोजना लागू भएका जिल्ला र विद्यालय

सिन्धुपाल्चोक– कृष्णरत्न मावि, भीमेश्वर मावि
सिन्धुली– जनज्योति मावि
 रसुवा– कालिका हिमालयन मावि
रामेछाप– मन्थली मावि
 नुवाकोट– विन्दुकेशर मावि र त्रिभुवन मावि
मकवानपुर– महेन्द्र मावि, आधुनिक मावि
 ललितपुर– आदर्शसोल मावि, त्रिपद्मा विद्याश्रम मावि
काभ्रेपलाञ्चोक –पार्वती मावि
काठमाडौं– जनसेवा मावि (पाङ्गा), पद्मकन्या मावि
दोलखा– हनुमन्तेश्वर मावि
चितवन– नारायणी मावि , दुर्गाशेषकान्त अधिकारी मावि
धादिङ– निलकण्ठ मावि , चन्द्रोदय मावि
भक्तपुर– बागेश्वरी मावि

के छ उद्देश्य ?
बालबालिकाहरूले प्रभाकारी स्वास्थ्य सेवा पाउन नसक्दा विद्यालयमा हुने खानपान र सरसफाईका कारण बिरामी भैरहने तथा किशोर अवस्थाका छात्राहरू महिनावारी हुँदा विद्यालय नआउने समस्या बढ्दै गएकाले प्रदेश सरकारले एक विद्यालय एक नर्स कार्यक्रम लागू गरेको हो । विद्यालयमा प्रबर्धनात्मक, प्रतिकारात्मक उपचारात्मक स्वास्थ्य सेवा दिने, विद्यार्थीहरूलाई पोषिलो खाना तथा सरसफाईबारे सचेत गराउने र पत्रु खाद्य (जंकफुड) को निरुत्साहित गरी पोषणको अवस्थामा सुधार ल्याउने, यौन तथा प्रजनन् मानसिक, मुख, दात एवं अाँखाको स्वास्थ्य जस्ता विषयमा परामर्श तथा स्वास्थ्य परीक्षण गरी विद्यार्थीहरूको स्वास्थ्य सुधारमा सहायोग गर्ने उद्देश्य छ । विद्यार्थीमार्फत् परिवार एवं समुदायलाई स्वस्थ बनाउन सचेतना जगाउने तथा स्वस्थ जीवन शैली अपनाउन प्रोत्साहन गर्ने, सर्ने तथा नसर्ने रोगहरूको रोकथामका लागि विद्यार्थीहरूको सहभागितामा चेतनामूलक कार्यक्रमहरू सञ्चालन गर्ने र विद्यालय स्वास्थ्यसँग सम्बन्धित अन्य कृयाकलापहरू गर्ने उद्देश्य छ ।

सामान्य बिरामी हुँदा अस्पताल लैजानु नपर्ने

रामेछापको मन्थली माविमा गत आर्थिक वर्षदेखि लागू भएको एक विद्यालय एक नर्स कार्यक्रम प्रभावकारी बन्दै गएको छ । कार्यक्रम सञ्चालन भएसँगै चालू शैक्षिक सत्रदेखि विद्यार्थीको संख्या बढेको र विद्यार्थी सामान्य बिरामी भएर अस्पताल लैजानुपर्ने समस्या टरेको शिक्षकहरूले बताएका छन् । यो कार्यक्रम लागु भएपछि कुनै बालबालिकालाई सामान्य चोटपटक लाग्यो भने नजिकैको अस्पतालमा लैजानु पर्ने र महिनावारी भएका किशोरीहरू ४-५ दिनसम्म विद्यालय नआउने समस्या हटेको विद्यालयका प्राचार्य टंक प्रसाद दाहाल बताउँछन् ।
विद्यालय व्यवस्थापन समितिका अध्यक्ष जगदिश प्रसाद सुवेदीले यो कार्यक्रम लागू भएपछि विद्यालयमा विद्यार्थीको संख्या वृद्धि भएको, विद्यार्थीहरूले सहजै रुपमा स्वास्थ्य सेवा पाउने गरेको र विद्यार्थीहरूको खानपानमा सुधार आउनुका साथै दैनिक सरसफाइमा ध्यान दिने गरेको बताए ।

विद्यालयमा अस्पताल
नीलकण्ठ माध्यमिक विद्यालयमा २०७५ साल माघ ७ गतेबाट अस्पताल सञ्चालनमा आएको छ । त्यो अस्पतालमा विद्या श्रेष्ठ सेवा दिन आइपुगेकी छन् । एक विद्यालय एक नर्स कार्यक्रमलाई व्यवस्थित गर्न नगरपालिकामा विद्यालय समन्वय समिति र विद्यालयमा स्वास्थ्य ईकाइ गठन गरिएको छ । ती समितिहरू पूर्ण चलायमान नभएपनि कार्यक्रमको गति द्रुत छ । कार्यक्रमलाई विद्यालय व्यवस्थापन समितिले सहजिकरण गर्दै आएको छ । विद्यालय स्वास्थ्य इकाई गठन गर्दा कक्षा ८ र ९ का १० जना विद्यार्थी समितिमा राखिएको छ ।
एक विद्यालय एक नर्स कार्यक्रम भएपछि पाँच कक्षासम्मका विद्यार्थीहरूले घरबाट खाजा ल्याउन थालेका विद्यालयका प्रअले बताए । विद्यार्थी संख्याको अनुपातमा बेड, नर्स र कोठाको संख्या भने कम भएको उनको भनाइ छ ।

विद्यार्थीमा देखियो परिवर्तन
केही समय अघिसम्म सामान्य बिरामी हुँदा विद्यालय नआउने विद्यार्थीहरू विद्यालय नर्सको व्यवस्था भएपछि विद्यालय आउन थालेका छन् ।

सामान्यदेखि प्राथमिक उपचार विद्यालयमा नै हुने व्यवस्था भएपछि विद्यार्थीको अनुपस्थित घटेको छ । प्रदेश सरकार मार्फत ‘एक विद्यालय एक नर्स) कार्यक्र शुरु भएपछि काभ्रेको बेथानचोक गाउँपालिकामा रहेको पार्वती माध्गमिक विद्यालयमा शतप्रतिशत नै विद्यार्थी टिकेको प्रधानाध्यापक गोविन्द शर्माले जानकारी दिए ।
कार्यक्रम सञ्चालन भएपछि विद्यार्थीको व्यक्तिगत सरसफाई, स्वास्थ्य अवस्था व्यवस्थित गर्न सहयोग पुगेको, वातावरणीय सरसफाई भएको, जंकफुड निषेध, शौचालय गएपछि सावुनपानीले हात धुने बानी, महिनावारी भएका छात्राहरूको स्वस्थ्य हेरचाह, वानी व्यवहारमा परिवर्तन, किशोरअवस्थाका परिवर्तन, तनावका कुरामा समेत सहयोग पुगेको विद्यालयले जनाएको छ ।


अभिभावकलाई समेत पोषणको महत्वका कुरा, जंकफुडका असर बारे जानकारी गराइने गरेको विद्यालय नर्स सिर्जना तिमल्सिनाले जानकारी दिइन् । अहिले विद्यालयमा जंक फुडको सट्टामा अभिभावकले घरवाटै खाजा बनाएर पठाउन थालेका छन् । विद्यालयमा ३ वटा बेडसहितको स्वास्थ्य केन्द्र स्थापना भएको छ । औषधीको व्यवस्था छ ।